Ngày đầu đứng quầy, thứ người mới được giao không phải chùm chìa két mà là một tài khoản đăng nhập và mật khẩu bốn số. Từ lúc đó, gần như mọi việc bạn làm ở quầy đều để lại dấu vết trên màn hình POS: bạn mở ca lúc mấy giờ, bán món gì, ai được giảm giá, cuối ca két lệch bao nhiêu. Tôi từng thấy nhiều bạn rất khéo với khách nhưng sợ cái máy, cứ bấm một nút là quay sang hỏi người bên cạnh. Sợ cũng phải, vì bấm sai một nút hủy đơn là cuối ca phải ngồi giải trình.
Bài này không giới thiệu phần mềm nào cụ thể. Mỗi chuỗi dùng một hệ thống khác, giao diện khác, tên nút khác. Nhưng các thao tác cốt lõi thì gần như giống nhau, và nắm được logic chung rồi thì chuyển sang máy nào cũng vài ca là quen.
A. Bộ thiết bị quanh một quầy thu ngân
Phần mềm POS bán hàng hiếm khi đứng một mình. Ở quầy thường có một màn hình cảm ứng (hoặc máy tính kèm bàn phím), máy quét mã vạch có dây hoặc dạng súng cầm tay, máy in hóa đơn nhiệt, ngăn kéo đựng tiền nối với máy in, và ngày càng nhiều nơi có thêm màn hình phụ quay về phía khách để hiện mã QR thanh toán. Cửa hàng lớn hơn có cân điện tử in tem cho hàng tươi.
Cái hay của việc biết rõ từng món là khi có sự cố, bạn đoán được lỗi nằm ở đâu. Ngăn kéo không bật ra thường là do máy in, vì nhiều nơi ngăn kéo được nối qua máy in và chỉ mở khi có lệnh in. Máy in chạy nhưng giấy trắng trơn thì thường là cuộn giấy lắp ngược mặt. Máy quét kêu bíp mà màn hình không nhận thì có khi con trỏ đang nằm ở ô tìm kiếm khác. Toàn chuyện nhỏ, nhưng lúc hàng đang dài thì chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
B. Một ca làm đi qua những màn hình nào
Mở ca
Đầu ca, bạn đăng nhập bằng mã nhân viên và khai báo tiền đầu ca, tức số tiền lẻ có sẵn trong két để thối cho khách. Có nơi ca trưởng đếm cùng bạn rồi mới bấm xác nhận. Đây là con số làm mốc cho cả ca, nên đếm cẩn thận. Tôi thấy nhiều lần lệch két cuối ca hóa ra bắt nguồn từ lúc đầu ca nhập sai một tờ.
Bán hàng và quét mã
Phần lớn thời gian bạn sẽ ở màn hình bán hàng. Quét mã vạch là nhanh nhất. Khi mã bị rách, nhòe hoặc dán đè, bạn có hai cách: gõ tay dãy số dưới mã vạch, hoặc tìm sản phẩm theo tên. Gõ dãy số thì chính xác hơn, tìm theo tên thì dễ bấm nhầm sang sản phẩm cùng loại khác dung tích. Tôi thường dặn người mới chọn gõ số, chậm hơn vài giây nhưng ít sai.
Nếu khách mua nhiều món giống nhau, đừng quét từng món mà nhập số lượng. Ngược lại, với hàng có nhiều biến thể như áo khác màu hay nước khác vị, nên quét từng cái vì mỗi biến thể thường có mã riêng và tồn kho riêng.
Khuyến mãi, thẻ thành viên
Phần này người mới hay lúng túng nhất. Có chương trình tự áp khi đủ điều kiện, có chương trình phải chọn tay, có mã giảm giá khách đưa trên điện thoại. Việc của bạn là hỏi khách có thẻ thành viên hay số điện thoại tích điểm không trước khi chốt đơn, vì có hệ thống không cho thêm điểm sau khi đã thanh toán.
Sai lầm hay gặp: tự bấm giảm giá tay để “chiều khách” hoặc vì khách nói ở chi nhánh khác được giảm. Quyền giảm giá tay thường chỉ ca trưởng có, và mọi lần giảm đều được ghi lại theo tài khoản người bấm. Cứ gọi người có quyền, đừng mượn mật khẩu của ai.
Thanh toán
Tiền mặt, thẻ, chuyển khoản qua QR, ví điện tử, có khi kết hợp hai hình thức trong một đơn. Với tiền mặt, nhập đúng số tiền khách đưa để máy tự tính tiền thối, đừng nhẩm rồi bấm “đủ tiền”. Với QR, chỉ bấm xác nhận khi màn hình hoặc thông báo của hệ thống báo đã nhận tiền, không dựa vào việc khách giơ điện thoại cho xem màn hình chuyển thành công. Chuyện khách đưa ảnh chụp màn hình giao dịch cũ không hiếm.
Về hóa đơn, hiện nhiều cửa hàng xuất hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Nếu khách cần hóa đơn ghi thông tin công ty, hãy hỏi trước khi in, vì sửa sau khi đã xuất thường rắc rối hơn nhiều và không phải nhân viên quầy nào cũng làm được.
C. Đổi trả, hủy đơn và vì sao hai thao tác này bị soi
Hủy đơn và trả hàng là hai thao tác làm thay đổi tiền trong két mà không có hàng đi ra, nên cửa hàng nào cũng theo dõi kỹ. Hai việc này khác nhau. Hủy đơn là xóa một giao dịch chưa hoàn tất hoặc vừa xong, thường trong cùng ca. Trả hàng là tạo một giao dịch ngược, gắn với hóa đơn cũ.
Người làm lâu trong ngành bán lẻ chuỗi đều biết rằng số lần hủy đơn của từng tài khoản là một trong những thứ quản lý xem đầu tiên khi kiểm tra cuối ngày. Không phải vì nghi ngờ ai, mà vì đây là chỗ dễ sai nhất. Bạn hủy nhầm đơn của khách đã trả tiền mặt rồi bán lại, két sẽ dư; bạn quên hủy một đơn khách bỏ đi, két sẽ thiếu.
Bảng dưới đây là các thao tác hay gặp, ai thường được làm và chỗ dễ trượt chân.
| Thao tác | Thường ai được làm | Chỗ dễ sai |
|---|---|---|
| Xóa một món khỏi đơn đang bán | Nhân viên quầy | Xóa nhầm món khác cùng giá |
| Hủy cả đơn đã thanh toán | Ca trưởng duyệt | Không trả lại tiền cho khách đúng hình thức đã thu |
| Trả hàng theo hóa đơn cũ | Ca trưởng hoặc quản lý | Không kiểm tình trạng hàng, quên nhập lại kho |
| Giảm giá tay | Ca trưởng | Dùng mật khẩu của người khác |
| Rút tiền giữa ca | Ca trưởng cùng nhân viên quầy | Không ghi phiếu, cuối ca tưởng thiếu tiền |
| Chốt ca | Nhân viên quầy, ca trưởng xác nhận | Đếm tiền trước khi in báo cáo, rồi sửa số cho khớp |
Phân quyền ở mỗi chuỗi một khác, có nơi giao rộng cho nhân viên quầy, có nơi siết hết lên ca trưởng. Cột giữa chỉ là cách làm hay gặp, khi vào việc bạn hỏi lại cho rõ.
D. Chốt ca: đếm trước hay in báo cáo trước
Đây là chỗ có hai trường phái và tôi từng làm theo cả hai. Cách thứ nhất là đếm tiền thật trong két, nhập con số đếm được vào máy, rồi máy mới cho xem chênh lệch. Cách thứ hai là in báo cáo doanh thu trước, biết máy ghi bao nhiêu rồi đếm để so.
Cách thứ hai nghe tiện, nhưng nó tạo ra cám dỗ “đếm cho khớp”, tức là đếm lại lần thứ ba thứ tư đến khi ra đúng số, hoặc tệ hơn là bù tiền túi cho xong. Cách thứ nhất trung thực hơn và nhiều hệ thống POS hiện nay được cài theo kiểu đếm mù, không cho nhân viên thấy con số dự kiến. Ban đầu người mới thấy căng, nhưng về lâu dài nó bảo vệ chính bạn, vì chênh lệch được ghi nhận đúng lúc và có thể truy lại từng giao dịch.
Khi có chênh lệch, đừng vội bù. Báo ca trưởng, cùng xem lại các đơn tiền mặt có số lẻ, các đơn đã hủy, các lần rút tiền giữa ca. Phần lớn chênh lệch tìm ra được nguyên nhân trong mười lăm phút.
E. Học máy mới nhanh hơn bằng cách nào
Nếu chuyển sang một chuỗi khác dùng phần mềm khác, tôi có hai gợi ý. Một là xin ca trưởng cho dùng chế độ đào tạo nếu hệ thống có, tức là bán thử mà không ghi doanh thu thật. Hai là tự viết tay mấy đường đi hay dùng nhất ra một tờ giấy nhỏ, ví dụ “trả hàng: Menu, Giao dịch, Tìm hóa đơn, Trả”. Viết tay một lần là nhớ lâu hơn hẳn việc nhìn người khác bấm.
Còn nếu phân vân giữa việc học thật kỹ một hệ thống hay biết sơ nhiều hệ thống, tôi nghiêng về cái đầu. Hiểu sâu một phần mềm thì bạn hiểu được logic của hầu hết phần mềm khác, và đó là kỹ năng ca trưởng nào cũng cần khi lên vị trí quản lý.
– Khải –


