Sáu giờ kém mười lăm, cửa cuốn mới kéo lên được nửa, xe tải giao hàng đã đỗ sát lề. Một người ký nhận, một người bật máy POS, một người lau sàn trước khi khách đầu tiên bước vào mua ổ bánh mì với chai nước. Ba người, ba việc khác nhau, cùng mặc một màu áo. Người ngoài nhìn vào thường gộp hết thành “nhân viên cửa hàng”. Tôi đứng quầy, đứng kho rồi quản lý cửa hàng trong chuỗi khá lâu, và điều tôi muốn nói trước tiên là: làm việc trong ngành bán lẻ không phải một nghề, mà là một cái thang có nhiều bậc, mỗi bậc đòi một kiểu người hơi khác.
Tôi không định khuyên ai nên làm gì. Tôi chỉ đặt các lựa chọn cạnh nhau, được gì mất gì, phần còn lại bạn tự cân.
A. Chuỗi cửa hàng khác tiệm tạp hóa ở chỗ nào
Ở tiệm tạp hóa của gia đình, một người làm hết: nhập hàng, bán hàng, ghi sổ, đếm tiền cuối ngày. Ở chuỗi, công việc bị chia nhỏ và viết thành quy trình. Có giờ nhận hàng cố định, có mẫu biên bản kiểm hàng, có checklist mở ca đóng ca, có quy định bao nhiêu tiền lẻ để trong két. Cái hay là người mới vào không bị bỏ bơ vơ, cứ làm theo quy trình là không sai nhiều. Cái dở là đôi khi bạn thấy rõ một cách làm nhanh hơn nhưng không được tự ý đổi.
Chuỗi cũng có nhiều loại. Cửa hàng tiện lợi mở 24 giờ, diện tích nhỏ, mỗi ca hai ba người. Siêu thị mini có quầy rau, quầy thịt, nhiều mặt hàng tươi phải xử lý hạn dùng hằng ngày. Chuỗi thời trang, mỹ phẩm, điện máy thì nặng về tư vấn hơn là tốc độ thu ngân. Cùng tên gọi “nhân viên bán hàng” nhưng ở cửa hàng điện máy bạn phải thuộc thông số máy lạnh, còn ở cửa hàng tiện lợi bạn phải nhớ chỗ để mì ly và thuộc mã hàng nóng.
B. Các vị trí, từ quầy tính tiền tới phòng cửa hàng trưởng
Tôi đi theo thứ tự mà phần lớn người mới gặp, từ vị trí dễ vào tới vị trí cần kinh nghiệm.
Thu ngân (cashier)
Thu ngân là người khách nhớ mặt nhất, vì ai cũng phải đi qua quầy. Việc chính là quét mã, nhận tiền, trả lại, in hóa đơn, xử lý thanh toán thẻ và ví điện tử, đôi khi kiêm luôn bán thẻ cào, nạp tiền điện thoại, thu hộ hóa đơn. Cuối ca phải bàn giao két, tiền lệch là phải giải trình.
Vị trí này hợp với người cẩn thận, chịu được lặp lại, đầu óc tỉnh lúc đông khách. Không cần nói nhiều, nhưng cần nói đúng lúc. Cái mất là bạn đứng một chỗ khá lâu và áp lực tiền bạc đè lên mỗi ca. Cái được là bạn học được hệ thống POS, quen với khách, và hiểu dòng tiền của cửa hàng chạy ra sao.
Nhân viên bán hàng (sales assistant)
Nhân viên bán hàng ở cửa hàng tiện lợi chủ yếu châm hàng, xoay mặt hàng (đưa hàng cận hạn ra trước), dọn kệ, giữ khu vực sạch. Ở chuỗi thời trang hay mỹ phẩm, phần tư vấn nặng hơn hẳn: bạn phải biết chất liệu, biết dòng sản phẩm, đoán khách đang tìm gì. Có nơi có chỉ tiêu doanh số cá nhân, có nơi tính theo cả cửa hàng.
So với thu ngân, vị trí này đi lại nhiều hơn, tiếp xúc khách thoải mái hơn, ít bị dính trách nhiệm tiền mặt. Bù lại, chân mỏi hơn và nếu có chỉ tiêu thì cuối tháng cũng căng.
Nhân viên kho cửa hàng
Kho ở cửa hàng không phải nhà kho lớn với xe nâng. Thường chỉ là một phòng phía sau, kệ sắt cao tới trần, vài chục thùng hàng chồng lên nhau. Nhân viên kho nhận hàng từ xe giao, đối chiếu với phiếu giao, ghi nhận hàng thiếu hàng hư, xếp vào kho theo nguyên tắc hàng nhập trước xuất trước, rồi đưa ra kệ khi kệ vơi. Định kỳ có kiểm kê, đếm từng món, dò lệch.
Người ít thích giao tiếp thường chọn kho. Nhưng đừng nghĩ kho là chỗ trốn. Lệch kho là chuyện lớn ở chuỗi, và người giữ kho phải giải thích được từng con số.
Ca trưởng (shift leader)
Ca trưởng là người được giữ két, phân việc cho ca, xử lý khách khiếu nại khi nhân viên không giải quyết được, gọi điện báo cửa hàng trưởng khi có sự cố. Thường vẫn đứng quầy hoặc châm hàng như mọi người, chỉ thêm phần trách nhiệm. Đây là bậc đầu tiên của quản lý, và cũng là chỗ nhiều người vấp: đang là đồng nghiệp ngang hàng, hôm sau phải nhắc người ta đi muộn.
Cửa hàng trưởng (store manager)
Cửa hàng trưởng chịu trách nhiệm cả cửa hàng: doanh số, lịch ca, tuyển và đào tạo người mới, đặt hàng, kiểm soát thất thoát, làm việc với bộ phận vùng. Giờ giấc không còn gọn trong ca tám tiếng, điện thoại có thể reo lúc nửa đêm vì máy lạnh tủ đông hỏng. Về thu nhập, vị trí này thường khá hơn hẳn nhân viên, nhất là ở chuỗi có thưởng theo kết quả cửa hàng, nhưng đổi lại là áp lực và thời gian riêng.
Ở một số chuỗi lớn còn có quản lý vùng (area manager) phụ trách vài cửa hàng, hoặc các vị trí văn phòng như điều phối hàng hóa, đào tạo, kiểm soát nội bộ. Nhiều người ở văn phòng đó xuất thân từ quầy thu ngân.
Nếu bạn muốn xem các chuỗi đang tuyển những vị trí nào, mô tả công việc viết ra sao, ca làm và yêu cầu khác nhau thế nào giữa siêu thị mini với cửa hàng thời trang, có thể lướt qua danh sách việc làm bán lẻ để có cảm giác thực tế trước khi chọn.
C. Đặt cạnh nhau cho dễ nhìn
Bảng dưới đây là cách tôi hay giải thích cho người mới khi họ hỏi nên nộp vào vị trí nào. Nó không thay được việc bạn đi làm thử vài tuần, nhưng giúp hình dung.
| Vị trí | Việc chiếm nhiều thời gian nhất | Hợp với người | Cái phải chịu |
|---|---|---|---|
| Thu ngân | Quét mã, thanh toán, bàn giao két | Cẩn thận, bình tĩnh lúc đông | Trách nhiệm tiền lệch, đứng một chỗ |
| Bán hàng | Châm hàng, tư vấn, dọn kệ | Thích đi lại, thích nói chuyện | Mỏi chân, có thể có chỉ tiêu |
| Kho cửa hàng | Nhận hàng, kiểm đếm, xếp kệ | Kỹ tính, chịu khuân vác | Lệch kho, việc nặng tay |
| Ca trưởng | Phân việc, xử lý sự cố trong ca | Dám nhắc người khác | Kẹt giữa nhân viên và quản lý |
| Cửa hàng trưởng | Lịch ca, đặt hàng, số liệu, con người | Chịu được áp lực kết quả | Giờ giấc lỏng, điện thoại không tắt |
Nhìn bảng thì thấy rõ một điều: càng lên cao, việc tay càng ít, việc với người và với số càng nhiều. Có người làm thu ngân rất giỏi nhưng lên ca trưởng lại khổ sở, chẳng phải vì kém mà vì họ không thích phải nhắc nhở ai. Chuyện đó bình thường.
D. Bán thời gian hay toàn thời gian
Đây là câu hỏi tôi nghe nhiều nhất từ sinh viên. Chuỗi cửa hàng tiện lợi và siêu thị mini tuyển bán thời gian rất nhiều, ca bốn đến sáu tiếng, xếp lịch theo tuần. Người đi học thấy tiện vì đăng ký ca theo thời khóa biểu được.
Bán thời gian được cái linh hoạt, thử nghề mà không ràng buộc lâu. Mất ở chỗ bạn ít khi được giao việc quan trọng, ít được đào tạo sâu, và thường là người bị xếp ca lẻ, ca cuối tuần, ca lễ. Quyền lợi bảo hiểm và phép năm cũng tùy hợp đồng, nên đọc kỹ trước khi ký.
Toàn thời gian thì ngược lại. Lịch cố định hơn, được tính vào kế hoạch đào tạo, có cơ hội lên ca trưởng. Nhưng bạn phải xác định đây là nghề, ít nhất trong vài năm, chứ không phải việc làm thêm.
Một hướng nhiều người chọn là vào bán thời gian trước, làm vài tháng, nếu hợp thì xin chuyển toàn thời gian. Phần lớn chuỗi ưu tiên người đã làm trong hệ thống khi có chỗ trống, vì đỡ phải đào tạo lại.
E. Ca làm và sức khỏe, nói thật một chút
Cửa hàng mở càng lâu thì càng nhiều ca. Cửa hàng tiện lợi 24 giờ thường chia ba ca: sáng, chiều tối, đêm. Siêu thị mini thường hai ca. Chuỗi thời trang trong trung tâm thương mại theo giờ mở cửa của trung tâm, hay kết thúc muộn vào cuối tuần.
Ca đêm là thứ cần cân nhắc kỹ. Theo Bộ luật Lao động 2019, giờ làm việc ban đêm tính từ 22 giờ tới 6 giờ sáng hôm sau và người lao động được trả thêm cho phần giờ này. Tiền thêm là thật, nhưng đảo lộn giấc ngủ cũng là thật. Tôi từng có giai đoạn làm đêm liền mấy tháng, ngủ ban ngày mà vẫn mệt. Có người lại hợp ca đêm vì khách ít, yên tĩnh, làm được việc kho và vệ sinh mà không bị khách cắt ngang.
Sai lầm hay gặp: nhiều bạn mới chỉ nhìn mức thu nhập theo giờ rồi chọn chỗ trả nhỉnh hơn một chút, không hỏi kỹ cách xếp ca, khoảng cách từ nhà, có phải làm ca xoay hay không. Ba tháng sau nghỉ vì kiệt sức, mất luôn khoảng thời gian lẽ ra đủ để được xét lên ca trưởng ở chỗ khác.
F. Ở lại bán lẻ hay coi đây là bước đệm
Có hai kiểu người làm trong chuỗi mà tôi gặp nhiều. Kiểu thứ nhất vào để kiếm tiền trong lúc học hoặc chờ việc khác, làm một hai năm rồi đi. Kiểu thứ hai ở lại, leo dần lên cửa hàng trưởng, quản lý vùng, hoặc sang khối văn phòng của chính chuỗi đó.
Cả hai đều ổn. Cái cần là bạn biết mình đang là kiểu nào, để chọn cách làm cho hợp. Nếu là bước đệm, hãy tranh thủ học những thứ mang đi được: cách nói chuyện với khách khó tính, cách dùng phần mềm bán hàng, thói quen đếm tiền và kiểm hàng không sai. Những thứ này người tuyển dụng ở ngành khác cũng đánh giá cao, nhất là dịch vụ khách hàng, kho vận, hành chính.
Nếu muốn ở lại, hãy để ý tới những việc ngoài phần mình: cửa hàng trưởng đặt hàng dựa vào đâu, vì sao tháng này thất thoát tăng, lịch ca được xếp theo nguyên tắc gì. Người lên quản lý thường không phải người làm nhanh nhất ở quầy, mà là người hiểu cửa hàng chạy thế nào.
Tôi từng nghĩ lên chức là để bớt cực, làm rồi mới biết là đổi kiểu cực.
G. Trước khi nộp hồ sơ, tự hỏi vài câu
Tôi hay đưa cho người mới vài câu tự hỏi, không phải để loại họ mà để họ chọn đúng chỗ đứng. Bạn thích nói chuyện với người lạ hay thích làm việc với đồ vật? Bạn có chịu được trách nhiệm tiền mặt không, có ngủ yên được không nếu cuối ca két lệch hai chục nghìn? Bạn đi làm vì cần lịch linh hoạt hay cần một con đường dài?
Trả lời được mấy câu đó thì việc chọn thu ngân, bán hàng hay kho dễ hơn nhiều. Và nếu chọn sai, cũng không sao, chuyển vị trí trong cùng cửa hàng là chuyện xảy ra thường xuyên. Tôi bắt đầu ở quầy, sang kho vì cửa hàng thiếu người, rồi mới biết mình hợp kho hơn. Mãi sau mới lên quản lý.
– Khải –